Birçok kişinin sorduğu haklı bir soru: Hristiyanların peygamber olarak kabul ettiği Davut ve Süleyman — onlarca kadınla evlendilerse, Hristiyanlar tek kadınla evliliğin norm olduğunu nasıl iddia edebilir? Ve Kilise bu ilkeyi Kutsal Kitap’tan mı, Roma kültüründen mi seçti?
Bu soruya dürüstçe cevap vermek için üç şeyi ayırt etmemiz gerekir: Eski Ahit’te kaydedilenler, İsa’nın açıkça öğrettikleri ve Kilise’nin sonradan onayladıkları. Bu üç katman birbirine zıt değil — ama Hristiyanların ilahi vahyin gelişimini nasıl anladığını ortaya koyar.
Birinci: Eski Ahit — Çok Eşlilik Var Ama Emredilmemiş
Eski Ahit’i adilce okuyan herkes, İbrahim, Davut ve Süleyman gibi peygamberlerin hikâyelerinde çok eşliliğin geçtiğini görür. Ama bir şeyden bahsetmek, onu onaylamak veya emretmek anlamına gelmez. Kutsal Kitap, insan gerçekliğini — zayıflıkları dahil — kaydeder, onu standart haline getirmez.
Bu hikâyeler üzerinde düşünürsek, çok eşliliğin neredeyse her zaman sorun getirdiğini görürüz:
- İbrahim ve Hacer: Sara ile Hacer arasındaki kıskançlık ve çatışma, ardından Hacer ve oğlunun kovulması.
- Davut ve karıları: Aile içi çatışmalar, oğlu Avşalom’un isyanı ve ev içi fitne.
- Süleyman: Kutsal Kitap açıkça, kadınlarının onun kalbini Allah’tan uzaklaştırdığını belirtir (1. Krallar 11:3-4).
Önemli not: Eski Ahit hiçbir zaman çok eşliliği dini bir yükümlülük olarak emretmemiştir; belirli kültürel bağlamlarda ona hoşgörüyle yaklaşmıştır. Bir olguya hoşgörüyle yaklaşmak ile onu emretmek arasındaki fark, teolojik metodolojide temeldir.
İkinci: İsa — İlk Yaratılışa Dönüş
Ferisiler İsa’ya boşanma hakkında sorduklarında, İsa Musa’nın Yasası’ndan başlamadı, yaratılışın en ilk anına döndü:
“Başlangıçta Yaratan’ın onları erkek ve dişi olarak yarattığını okumadınız mı? Ve şöyle dedi: ‘Bu nedenle adam anne babasını bırakıp karısına yapışacak ve ikisi tek beden olacak.'” — Matta 19:4-5
Bu ayette İsa üç ilkeyi kesin bir açıklıkla koyar: tek erkek (“erkek” değil “erkekler”), tek kadın (“dişi” değil “dişiler”) ve bölünmez birlik (“tek beden”). Ardından boşanmayla ilgili Musa’nın Yasası’nı yorumlayarak şöyle der: “Musa, kalplerinizin katılığı yüzünden size izin verdi” — yani eski yasada geçen, insan zayıflığına bir hoşgörüydü, taklit edilecek bir örnek değil.
Hristiyanlar bu pasajda, çok eşliliğin asla Allah’ın ilk niyeti olmadığına dair peygamberi bir ilan görürler — o, insan zayıflığına geçici bir izindi, İsa’nın açık öğretisiyle son buldu.
Üçüncü: Pavlus’un Mektupları — Açık Öğreti
Pavlus’un mektuplarında bu konuda en doğrudan metni buluruz. Pavlus kilise liderlerinin niteliklerinden bahsederken şöyle der:
“Piskopos ayıpsız, tek kadın koca olmalı” — 1. Timoteos 3:2
“Ayıpsız, tek kadın koca” — Titus 1:6
Birçok teolog, bu koşulun özellikle liderler için belirtilmesinin, çok eşliliğin çevredeki kültürel ortamda var olduğunu ima ettiğini gözlemler — yoksa uyarmaya gerek kalmazdı. Ama önemli tanık, Pavlus’un tek kadınla evliliği ruhsal olgunluk ve liderlik yeterliliği standardı olarak koymasıdır.
Dördüncü: İsa Neden Açıkça Çok Eşliliği Yasaklamadı?
Haklı bir soru: İsa çok eşliliği reddediyorsa, neden “çok eşlilik yasaktır” demedi?
Buna üç Hristiyan yanıtı vardır:
- Köke dönmek, tek bir yasaktan daha güçlüdür: “Bu ilahi özgündür” dediğinizde, ondan her sapmayı tek tek yasaklamanıza gerek kalmaz.
- İsa’nın öğretim tarzı: O sıklıkla ilke ile öğretir, yasaklar listesi ile değil — “birbirinizi sevin” dolaylı olarak yalan söylemeyin ve incitmeyin demektir, incitmenin her biçimini tek tek saymadan.
- Kültürel bağlam: Söylevi Yahudi toplumu içindi; burada çok eşlilik nispeten nadirdi, daha yaygın sorun önemsiz nedenlerle boşanmaktı.
Beşinci: Karşılaştırma Tablosu
Table
| Boyut | Durum | Kaynak |
|---|---|---|
| Eski Ahit | Peygamberler arasında çok eşliliği açık emir olmadan, ama açık yasak olmadan da anlatır | Yaratılış, Samuel |
| İnciller’deki İsa | İlk yaratılışa açıkça döner: “ikisi tek beden olacak” | Matta 19:4-6 |
| Pavlus’un Mektupları | Açık yasak: “tek kadın koca olsun”, özellikle kilise liderleri için | 1. Timoteos 3:2 |
| Genel Hristiyan Durumu | Tek kadınla evlilik açık İncil standardıdır, sadece kültürel bir gelenek değil | Kilise Öğretisi |
| İslami Durum | Adalet koşullarıyla ve en fazla dört kadınla çok eşliliğe izin verir, tam adaletin zorluğuna da işaret eder | Nisa 3, 129 |
Altıncı: Kilise’nin Kararı Kültürel mi, Kutsal Kitabi mi?
Bazıları Kilise’nin tek eşliliği Roma kültürünün etkisi altında benimsediğini savunur — adilce ele alınmayı hak eden bir itiraz. Ancak temel bir fark vardır: Kilise bu ilkeyi icat edip sonra ona Kutsal Kitabi gerekçe aramadı; İsa’nın öğretisinde ve Pavlus’un mektuplarında açıkça buldu. Kültürel uyum olsa bile — tesadüfi bir kültürel uyum, Kutsal Kitabi ilkeyi geçersiz kılmaz.
Dürüstlük, ilk yüzyıllarda bazı Hristiyan toplulukların bu konuda katı olmadığını, özellikle Hristiyanlığın yeni yayıldığı ve çok eşliliğin sosyal yapının parçası olduğu toplumlarda, kabul etmeyi gerektirir. Ama bu tarihsel bir istisnadır, doktrinel bir norm değil.
Yedinci: Müslüman Okurun Kesişme Noktası
Müslüman okur burada düşündürücü bir şey fark edecektir: İslam, adalet koşullarıyla çok eşliliğe izin vermiştir ve aynı zamanda Kur’an, eşler arasında tam adaletin zorluğuna işaret etmiştir (Nisa 129). Böylece Kur’ani metnin kendisi, çok eşliliği mutlak bir norm değil, koşullu bir istisna haline getiren teorik bir kısıtlama koyar.
Hristiyanlık tam kısıtlama yolunu seçti: tek kadınla evlilik normdur, istisna değil. İslam katı koşullarla sınırlı izin yolunu seçti. Her iki durum da adalet ve kadın onuruyla ilgili ciddi etik kaygılardan yola çıktı — yol farklı olsa da.
Son Bir Düşünce
İncil’de evliliğin, salt hukuki bir düzenlemenin ötesinde bir görüntüsü vardır: Pavlus, evliliği Mesih ile Kilise’si arasındaki ilişkinin bir metaforu olarak kullanır — tam sevgi, tam sadakat ve bölünmez bir verme. Bu görüntü, çok eşliliği sadece yasak olduğu için değil, Hristiyan evlilik anlayışının kalbindeki derin metaforla uyumsuz olduğu için imkansız kılar.
“Ey kocalar, karılarınızı sevin, tıpkı Mesih’in de Kilise’yi sevip kendini onun için feda ettiği gibi” — Efesliler 5:25
Bu düzeydeki sevgi ve mutlak sadakat bölünebilir mi? — İncil, evliliğin anlamı üzerine düşünen herkese bu soruyu sorar.
Kutsal Kitap’ta doğrudan okuma için:
- Yaratılış 2:18-24 — Kadının yaratılışı ve evliliğin kökeni
- Matta 19:1-12 — İsa’nın evlilik ve boşanma üzerine öğretisi
- Krallar 11:1-8 — Süleyman’ın karıları ve onların etkisi
- Timoteos 3:1-7 — Kilise liderliği nitelikleri
- Efesliler 5:22-33 — Mesih ile Kilise’si arasındaki ilişkinin metaforu olarak evlilik